Waarom oranje?
De koninklijke familie hoort bij het Huis Oranje-Nassau. De naam Oranje komt van het prinsdom Orange in het zuiden van Frankrijk. Willem van Oranje erfde dat in 1544. Hij leidde later de opstand tegen de Spaanse koning en wordt gezien als de vader des vaderlands.
De kleur oranje komt dus van een plaatsnaam, niet van de vrucht. Toch werd oranje de kleur van het koningshuis en later van heel Nederland. Op Koningsdag kleurt het land oranje: kleding, hoedjes, kroontjes, slingers en geschminkte gezichten. Ook bij sportwedstrijden van het Nederlands elftal is oranje de kleur.
De vlag met de oranje wimpel
Op Koningsdag hangt aan veel huizen de Nederlandse vlag: rood, wit en blauw. Daarboven hangt vaak een oranje wimpel, een lange smalle vlag. De wimpel hoort bij dagen van het koningshuis. Volgens de vlaginstructie van de rijksoverheid gaat hij uit op Koningsdag en op de verjaardagen van koningin Máxima, prinses Beatrix en de prinses van Oranje. Op andere vlagdagen, zoals Bevrijdingsdag, hangt de vlag zonder wimpel.
De vlaginstructie geldt alleen voor gebouwen van de rijksoverheid. Voor iedereen thuis is het een richtlijn: je mag zelf weten wanneer je de vlag uithangt.
De oranje tompouce
Een tompouce is een gebakje van bladerdeeg met banketbakkersroom en een laagje roze glazuur. Rond Koningsdag krijgt het glazuur een oranje kleur. De HEMA verkoopt de tompouce al sinds 1932 en maakte de oranje versie tot een icoon. Inmiddels verkopen ook bakkers en supermarkten er in die weken heel veel van. Hoe je hem eet zonder dat de room eruit spuit, is een eeuwige discussie.
Oranjebitter
Oranjebitter is een sterkedrank met de smaak van bittere sinaasappelschillen. Het drankje wordt al eeuwen gemaakt en van oudsher geschonken bij feesten van het koningshuis. Op Koningsdag heft men er in sommige dorpen nog een glaasje van op de koning, bijvoorbeeld na de aubade. Voor wie geen alcohol drinkt: oranje limonade of sinaasappelsap is minstens zo feestelijk.
Het Wilhelmus
Het Nederlandse volkslied gaat over Willem van Oranje. De tekst is geschreven in de tijd van de opstand tegen Spanje, tussen 1568 en 1572. De schrijver is niet zeker bekend. Het lied heeft vijftien coupletten; de beginletters vormen samen de naam WILLEM VAN NASSOV. Meestal wordt alleen het eerste couplet gezongen, soms ook het zesde.
Pas op 10 mei 1932 werd het Wilhelmus officieel het volkslied, bij een besluit van het kabinet. Het wordt vaak het oudste volkslied ter wereld genoemd. Helemaal waar is dat niet, want de tekst van het Japanse volkslied is ouder. Maar het is zeker een van de oudste. Op Koningsdag klinkt het bij de aubade en bij het bezoek van de koninklijke familie.
De aubade
In veel dorpen en steden begint Koningsdag met een aubade. Schoolkinderen, een muziekkorps en inwoners komen ‘s ochtends samen bij het gemeentehuis. Ze zingen het Wilhelmus en andere liederen, en de burgemeester houdt een korte toespraak. Daarna gaan de vlaggen uit en begint het feest. De Oranjevereniging regelt vaak de aubade.
Oranjeverenigingen
Al bij de eerste Prinsessedag in 1885 waren er plaatselijke comités die feesten organiseerden. Daaruit ontstonden in veel plaatsen Oranjeverenigingen. Ze bestaan nog steeds en draaien op vrijwilligers. Ze organiseren de aubade, kinderspelen, optochten en soms ook 4 en 5 mei. In Lelystad doet het Oranje Comité Lelystad dat.
Kinderspelen
Koningsdag was van oudsher een kinderfeest, en de oude spelletjes zijn er nog. Bekende spellen zijn:
- Koekhappen: met je handen op je rug een plak ontbijtkoek van een touw happen.
- Zaklopen: met je benen in een jutezak een wedstrijdje springen.
- Spijkerpoepen: met een spijker aan een touw om je middel, zonder handen, de spijker in een flesje laten zakken.
- Sjoelen en blikgooien: spellen waar ook opa en oma aan meedoen.
Tips voor een dag met kinderen staan op Koningsdag met kinderen.
De vrijmarkt
Op Koningsdag mag in de meeste gemeenten iedereen zonder vergunning op straat verkopen. Dat is de vrijmarkt. Kinderen verkopen oud speelgoed, volwassenen ruimen hun zolder op. In grote steden duurt de markt de hele dag en lopen hele straten vol. In Utrecht begint de vrijmarkt in de binnenstad al op Koningsnacht, om 18.00 uur. In het Amsterdamse Vondelpark mogen alleen kinderen tot en met 16 jaar verkopen.
De regels verschillen per gemeente. Hoe het in Lelystad gaat, staat op Koningsnacht en vrijmarkt.
.jpg){kind=link}
Koningsnacht
De avond voor Koningsdag heet Koningsnacht. In veel steden zijn er concerten en feesten in de horeca. Vooral in Den Haag en Utrecht is Koningsnacht groot. Het was vroeger Koninginnenacht.
Lintjesregen en Koningsspelen
Rond Koningsdag zijn er nog twee tradities:
- De lintjesregen, op de laatste werkdag voor Koningsdag. Burgemeesters reiken dan in het hele land koninklijke onderscheidingen uit aan mensen die veel voor anderen hebben gedaan. In 2027 is dat maandag 26 april.
- De Koningsspelen, een sportdag voor basisscholen, meestal op de laatste vrijdag voor Koningsdag. De eerste Koningsspelen waren op 26 april 2013, het jaar waarin Willem-Alexander koning werd.
Het bezoek van de koninklijke familie
Tot 1980 kwam het land naar de koningin: bij het defilé op Paleis Soestdijk trokken duizenden mensen langs het bordes. Koningin Beatrix draaide het om: zij ging met haar familie elk jaar op bezoek in een of twee gemeenten. Koning Willem-Alexander zette dat voort. Een overzicht van alle bezoeken sinds 2014 staat op Alle gaststeden. De volledige geschiedenis lees je op Van Prinsessedag tot Koningsdag.